Το Real.gr ταξίδεψε στην φθινοπωρινή Τήνο όπου, με επίκεντρο τον παραδοσιακό οικισμό Αγάπι, ξετυλίχθηκε ένα “αόρατο νήμα”, που ένωσε τον πολιτισμό και τις ιστορίες του χτες με το σήμερα του πανέμορφου
Σουρουπώνει στην Αγάπη και οι κάτοικοι του παραδοσιακού οικισμού (που οι ντόπιοι αποκαλούν “το Αγάπι”), μαζί με επισκέπτες από άλλα μέρη της Τήνου, συγκεντρώνονται γύρω από την Nerina Cocchi, μια καλλιτέχνιδα με καταγωγή το Τορίνο και έδρα τις Βρυξέλλες, η οποία θα παρουσιάσει την πρωτότυπη περφόρμανς που ετοίμασε με τη βοήθειά τους- μια κατάδυση στον χρόνο, για να νιώσουμε ότι οι τόποι δεν είναι μόνο οι δρόμοι και τα κτίσματα αλλά και οι μνήμες, τα συναισθήματα και οι ιστορίες.
Κάποιες κυρίες θα αναπαραστήσουν διασκεδάζοντας το πλύσιμο ρούχων στις πέτρινες σκάφες. Μια κεφάτη παρέα ανδρών και γυναικών θα θυμηθεί το παιχνίδι “μπιζ”. Όλοι, για λίγο, θα ξαναγίνουν παιδιά. Θα γελάσουν, θα τραγουδήσουν, θα χορέψουν. Κι έπειτα, θα ανηφορίσουν με αργά, σχεδόν τελετουργικά βήματα το κεντρικό σοκάκι του οικισμού.
Η πομπή περνάει δίπλα από πόρτες, παράθυρα και αυλές- κάποια γεμάτα ζωή, άλλα σφαλιστά, άλλα ερειπωμένα και μισογκρεμισμένα. Γάτες αναδεύονται ναζιάρικα στα σκαλιά και μικροσκοπικά φωτάκια κρύβονται σε κόχες και εσοχές, σχηματίζοντας μια ανεπαίσθητα φωτισμένη διαδρομή που όλοι ακολουθούμε με ευλάβεια. Κάθε τόσο, μέσα από κάποια γκρέμια, ακούγεται απαλά η φωνή κάποιας γερόντισσας που αφηγείται κάτι από τη ζωή της. Μνήμες ηλικιωμένων γυναικών σχηματίζουν το συγκινητικό ηχοτοπίο που συνοδεύει τα βήματά μας.
Η πομπή φτάνει στην εκκλησία του Αγίου Αγαπητού. Χορεύτριες από την ομάδα της Nerina, με χάρτινα πουλιά και καράβια στα χέρια, μας περιμένουν στο προαύλιο του ναού- ένα όνειρο, ένα ταξίδι και μια ελπίδα λικνίζονται ανάλαφρα μπροστά μας. Μέσα στον ναό, η χορωδία ψάλλει πανέμορφους καθολικούς ύμνους. Η εμπειρία, από την αρχή μέχρι το τέλος της, είναι από τα πιο τρυφερά κομμάτια του ταξιδιού μας στην Τήνο.
Όλα ξεκίνησαν από το νοιάξιμο και την έμπνευση της ΝΩΜΩ ΑμΚΕ. Η Αλεξάνδρα Γρυπάρη και η Σοφία Ζησίμου διοργάνωσαν μια πολυεπίπεδη καλλιτεχνική πρωτοβουλία, που απλώθηκε χρονικά από τις 9 έως τις 25 Οκτωβρίου και περιλάμβανε, εκτός από την περφόρμανς, ερευνητικές, εκπαιδευτικές και γαστρονομικές δράσεις, προβολές ταινιών και την ατμοσφαιρική έκθεση “Το αόρατο νήμα υφαίνει”, στημένη σοφά από την εικαστικό και επιμελήτρια Ελένη Γλύνη.
Όλες οι δράσεις τυλίχθηκαν γύρω από την έννοια της Φροντίδας ως πολιτιστική, κοινωνική και περιβαλλοντική αξία, και διερεύνησαν την ιστορική σχέση μιας κοινότητας με τον τόπο της, αντιμετωπίζοντας το νησί της Τήνου και το Αγάπι ως μία κιβωτό μνήμης.
Στην έκθεση συμμετείχαν με έργα τους, εκτός από την επιμελήτρια, οι Δημήτρης Αναστασίου, Αλεξάνδρα Γρυπάρη, Γιάννης Ευθυμίου, Μαίρη Κόντη, Αλέκος Κυραρίνης, Κωνσταντίνος Λαδιανός, Εμμανουήλ Μπιτσάκης, Λευτέρης Ναύτης, Αχιλλέας Παπακώστας, Νίκος Ποδιάς, Δημήτρης Σκαλκώτος και Μάρω Φασουλή. Το “Αόρατο νήμα υφαίνει” απλώθηκε σε τρία σημεία: στο δημοτικό σχολείο της περιοχής, που δεν λειτουργεί πια ως εκπαιδευτικός χώρος, σε έναν θαυμάσια ανακαινισμένο νερόμυλο, που στέκεται λευκός και όμορφος ανάμεσα σε παραδοσιακούς περιστερώνες και γεφύρια, και σε ένα εκκλησάκι που μας υποδέχεται σιωπηλά στην κορυφή ενός λόφου.
Το περπάτημά μας από το ένα σημείο στο άλλο, διασχίζοντας τη γαλήνια φύση του νησιού, λειτούργησε, κατά κάποιον τρόπο, σαν βιωματικό κομμάτι της εικαστικής εμπειρίας. “Δεν θα ήθελα ο επισκέπτης να φύγει από την έκθεση με μια έτοιμη απάντηση, αλλά με μια εικόνα”, μας είχε πει η Ελένη Γλύνη. “Καθώς θα απομακρύνεται, το σχολείο, ο νερόμυλος και τα έργα δεν θα βρίσκονται πια μπροστά του. Θα έχουν, όμως, σχηματίσει μέσα του έναν αόρατο χάρτη: μια διαδρομή από δωμάτια, περάσματα, σιωπές και συναντήσεις. Ίσως τότε η Αγάπη να μην είναι πια μόνο το χωριό που επισκέφθηκε, αλλά ένας τόπος που θα κουβαλά μαζί του”.
Διαφωτιστική ήταν, επίσης, η κουβέντα μας με τον Πατέρα Μάρκο Φώσκολο, μέσα στο μικρό, ενδιαφέρον μουσείο που κρύβεται στο πίσω μέρος του ναού του Αγίου Αγαπητού και περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, χειροποίητες φορεσιές, πολύτιμα έγγραφα, σπάνιες φωτογραφίες και τάματα. “Το μουσείο δημιουργήθηκε από αντικείμενα που συγκέντρωσαν διάφοροι εφημέριοι”, μας εξηγεί ο πολυγραφότατος, καταξιωμένος ερευνητής της Ιστορίας και του πολιτισμού της Τήνου. “Και μαρτυρά την ιστορία του χωριού αλλά και την ευσέβεια των ανθρώπων του.
Το Αγάπι έμεινε για πολύ μεγάλο διάστημα απομονωμένο. Οι κάτοικοι, γεωργοί και κτηνοτρόφοι, είχαν δημιουργήσει ένα γλωσσικό ιδίωμα που, μέχρι πριν από λίγο καιρό, δύσκολα καταλαβαίναμε οι υπόλοιποι Τηνιακοί. Είχαν φτιάξει τον δικό τους πολιτισμό, εδώ υπάρχουν έγγραφα από το 1600 και μετά που το αποδεικνύουν. Ο απομονωτισμός οδήγησε τους κατοίκους του Αγαπιού στην ανεξαρτησία και στη δυνατότητα να λύνουν τα προβλήματά τους μόνοι τους. Να σκεφτείτε ότι έκαναν επανάσταση εν μέσω της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, για να προστατευτούν από τις αρπαγές που διάφοροι τότε βρήκαν ευκαιρία να κάνουν”.
Το ταξίδι μας στην Τήνο περιελάμβανε κι άλλες, πολλές, υπέροχες στιγμές. Επισκεφθήκαμε το Τυροκομείο “Μανταλένα” στον Κέχρο, όπου ο ιδιοκτήτης Λορέντζος Βιδάλης, 4η γενιά τυροκόμος, μαζί με την αδελφή του Μανταλένα, μας έδειξαν πώς ωριμάζει το σπάνιο τυρί Καρίκι μέσα σε αποξηραμένες κολοκύθες και μας πρόσφεραν βολάκι, μαλαθούνι και άλλα, πεντανόστιμα ντόπια τυριά, πλασμένα με υπομονή, γνώση και μπόλικη φροντίδα.
Γνωρίσαμε τον παθιασμένο καλλιτέχνη Μιχαήλ Σαλταμανίκα, στο εργαστήρι μαρμάρου που διατηρεί στον Πύργο-έναν τόπο άρρηκτα συνδεδεμένο με την τέχνη αυτή. Ο Μιχαήλ, ένας από τους ελάχιστους μαρμαροτεχνίτες που έχουν απομείνει και, ίσως, ο πιο εφευρετικός, μιλάει για τη δουλειά του και κυριολεκτικά λάμπει, καθώς μας εξηγεί την έμπνευση πίσω από κάθε έργο και τον τρόπο που επεξεργάζεται το δύσκολο, πολύτιμο υλικό του.
Δοκιμάσαμε τις γεύσεις του σεφ Αντώνη Ψάλτη, και στο εστιατόριο “Μικρό Καράβι” που διατηρεί, μαζί με τη Σταματούλα, στη Χώρα Τήνου, και στην Αγάπη, όπου στο πλαίσιο των δράσεων της πρωτοβουλίας της ΝΩΜΩ ΑμΚΕ, κέρασε όλο τον κόσμο εκεί με τις ευφάνταστες δημιουργίες του από τοπικά προϊόντα του νησιού.
Στη διάρκεια του τριημέρου συντονιστήκαμε, επίσης, με την ιδέα του Slow Food, ενός παγκόσμιου κινήματος με σήμα το σαλιγκάρι, το οποίο ήρθε ως απάντηση στο fast food και ως αντίδραση στην εξαφάνιση της κουλτούρας των τοπικών γαστρονομικών παραδόσεων. “Καλό, καθαρό και δίκαιο φαγητό” είναι η φιλοσοφία του κινήματος, όπως και της ελληνικής οινινής κοινότητας Slow Wine, που αποτελείται από πιστοποιημένα Slow Food αμπελο-αγροκτήματα, τα οποία παράγουν το κρασί τους με ήπιες τεχνικές.
Και, φυσικά, δεν παραλείψαμε να επισκεφθούμε δυο σημαντικούς πολιτιστικούς χώρους του νησιού: καταρχάς, το επιβλητικό Μουσείο Μαρμαροτεχνίας (ΠΙΟΠ), στον Πάνορμου Πύργου, το οποίο προσφέρει στον επισκέπτη μια πλήρη εικόνα από τα είδη του μαρμάρου και τα λατομεία, από τη μαρμαροτεχνία και τη μαρμαρογλυπτική, από τον τρόπο που εργάστηκαν οι Τηνιακοί τεχνίτες στη νεοκλασσική Αθήνα. Αν, μάλιστα, βρεθείτε στο Μουσείο μέχρι και τις 30 Νοεμβρίου, θα έχετε την ευκαιρία να δείτε μέσα στον χώρο και την έκθεση “Λιτανεία”, σε επιμέλεια Χριστόφορου Μαρίνου, που παρουσιάζει εντυπωσιακά γλυπτικά αντικείμενα του Αργύρη Ραλλιά, ενταγμένα με εκπληκτικό τρόπο στη μόνιμη έκθεση.
Κι ακόμα, επισκεφθήκαμε το επιβλητικό κτίριο του Ιδρύματος Τηνιακού Πολιτισμού, στη Χώρα, όπου στεγάζεται η μόνιμη έκθεση των έργων του Γιαννούλη Χαλεπά (23 γλυπτά, δέκα πέντε γύψινα προπλάσματα, 3 πήλινα αγαλματάκια και 4 χάλκινα έργα, καθώς και 14 σχέδια με μολύβι).
Εκεί, απολαύσαμε μια καταπληκτική ξενάγηση στη δύσκολη ζωή και στο εμβληματικό έργο του σπουδαίου δημιουργού, είδαμε γοητευτικά έργα σύγχρονων καλλιτεχνών και, ακόμα, περιηγηθήκαμε στην περιοδική έκθεση “Το Φως ξεφυλλίζει τον Χρόνο” που, μέσα από τις φωτογραφίες της Χρύσας Παρασκευά και την ανασύνθεση της ενδυμασίας από την Έφη Αλεξανδράκη, ζωντανεύει στιγμές από την καθημερινή ζωή, τις εργασίες και τις γιορτές μιας τηνιακής οικογένειας του 19ου αιώνα (έως τις 23 Νοεμβρίου, αλλά πιθανότατα θα δοθεί παράταση).
Στο σύντομο ταξίδι μας στο νησί βρέθηκε στο πλευρό μας η Σοφία, ένας άνθρωπος που το αγάπησε βαθιά, εγκαταστάθηκε εκεί και φρόντισε να το μάθει καλά. Η Σοφία μοιράστηκε μαζί μας όση γνώση πρόλαβε να μας μεταγγίσει για την εξαιρετικά πλούσια Ιστορία της Τήνου, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, και φώτισε για χάρη μας λεπτομέρειες και μυστικά που έκαναν τις διαδρομές μας ακόμα πιο συναρπαστικές.
Φεύγουμε πλημμυρισμένοι από εικόνες, χρώματα, αρώματα, ήχους και γεύσεις. Με την αίσθηση ότι το νησί αυτό, που βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο της Ελλάδας, είναι ένα πολύτιμο οχυρό Ιστορίας και μνήμης και ότι, με κάποιον μαγικό τρόπο, με ένα αόρατο νήμα, το παρελθόν του εξακολουθεί να συνδέεται με το σήμερα.
Η καρδιά της Τήνου τροφοδοτείται από τη φροντίδα των κατοίκων της και την περηφάνια για το νησί τους και για όσα συνθέτουν την ταυτότητά του-και τη δική τους. Και αν ο επισκέπτης σκύψει και αφουγκραστεί τις μυστηριακές φωνές που αναδύονται από τις ξερολιθιές και τα εκκλησάκια, από τους λόφους και τα νερά της, από τα σπίτια, τα καλντερίμια και τους τεχνίτες της, είναι αδύνατον να μη νιώσει το πόσο ξεχωριστός είναι αυτός ο τόπος.