Τα σπάνια αρχέτυπα του 15ου αιώνα, τα πρακτικά Οικουμενικών Συνόδων και οι σημειώσεις του νεαρού τότε Δημητρίου Αρχοντώνη, του σημερινού Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου.του Γιώργου ΛυκουρέντζουΣτην τελική ευθεία για την ολοκλήρωσή
του βαδίζει ένα έργο με ιδιαίτερο ιστορικό, εκκλησιαστικό και πολιτιστικό βάρος: η καταλογογράφηση και ψηφιακή ανάδειξη της Βιβλιοθήκηςτης Ιεράς Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, που ανέλαβε η Βουλή των Ελλήνων, με καθοριστική συμβολή των ανθρώπων της Βιβλιοθήκης της Βουλής.
Ένα εγχείρημα που ξεκίνησε πριν από περισσότερο από μία δεκαετία, πέρασε μέσα από διαδοχικές κοινοβουλευτικές περιόδους, την πανδημία και τις εκτεταμένες εργασίες ανακαίνισης της ίδιας της Σχολής και σήμερα πλησιάζει στην ολοκλήρωσή του έχοντας ήδη καταγράψει περισσότερους από 47.000 τόμους.
Η αφετηρία τοποθετείται στο 2012, όταν ο τότε Ηγούμενος της Μονής και Μητροπολίτης Προύσης, σημερινός Αρχιεπίσκοπος Αμερικής Ελπιδοφόρος, έθεσε για πρώτη φορά την ανάγκη καταλογογράφησης του πολύτιμου βιβλιακού αποθέματος της Χάλκης. Δύο χρόνια αργότερα, επί προεδρίας Ευάγγελου Μεϊμαράκη, η Βουλή υιοθέτησε το έργο και τον Σεπτέμβριο του 2014 πραγματοποιήθηκε η πρώτη αποστολή στη Σχολή.
Η κατάσταση που συνάντησαν οι άνθρωποι του έργου έκανε εμφανή και τον επείγοντα χαρακτήρα της παρέμβασης. Μεγάλος όγκος βιβλίων βρισκόταν μέσα σε εκατοντάδες χαρτοκιβώτια, στον κεντρικό διάδρομο του βιβλιοστασίου και σε παρακείμενους ημιυπόγειους χώρους, όπου η αυξημένη υγρασία είχε ήδη προκαλέσει φθορές σε παλαίτυπες εκδόσεις.
Η διάρκεια του εγχειρήματος αναδεικνύει και μία ακόμη διάστασή του: τη θεσμική συνέχεια. Από την έναρξή του υποστηρίχθηκε διαδοχικά από τις προεδρίες του Ευάγγελου Μεϊμαράκη, της Ζωής Κωνσταντοπούλου, του Νίκου Βούτση, του Κωνσταντίνου Τασούλα και σήμερα του Νικήτα Κακλαμάνη, φθάνοντας στην ολοκλήρωσή του τον Οκτώβριο του 2026.
Το μέγεθος της προσπάθειας αποτυπώνεται και μόνο στους αριθμούς. Το συνολικό απόθεμα της ιστορικής Βιβλιοθήκης ξεπερνά τους 50.000 τόμους. Τα τεκμήρια, αφού αποκιβωτίστηκαν, μεταφέρθηκαν σε κατάλληλο χώρο, ταξινομήθηκαν κατά αιώνα και είδος και ακολούθησε η αναλυτική καταλογογράφησή τους. Σε κάθε τεκμήριο τοποθετήθηκε επίσης αντικλεπτικό chip, με χορηγία του Ευρωπαϊκού Κέντρου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού.
Πίσω όμως από τον όγκο των βιβλίων κρύβεται κάτι πολύ μεγαλύτερο: ένα σχεδόν αυτοτελές πανόραμα της πνευματικής ιστορίας του Ελληνισμού, της Ορθοδοξίας και του Οικουμενικού Πατριαρχείου.
Από την αρχαιότητα έως τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό
Η καταγραφή αποκάλυψε μια βιβλιοθήκη που ξεπερνά κατά πολύ τα όρια ενός αμιγώς θεολογικού σπουδαστηρίου. Δίπλα στις αναμενόμενες εκδόσεις της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, στους Έλληνες και Λατίνους Πατέρες, στα Πρακτικά των Συνόδων και στα συγγράμματα Δογματικής, Ποιμαντικής, Εκκλησιαστικής Ιστορίας και Υμνογραφίας, αναπτύσσονται ολόκληρες, αυτοδύναμες θεματικές συλλογές.
Στα ράφια της Χάλκης συναντώνται μνημειακές δερματόδετες εκδόσεις των επών του Ομήρου, των διαλόγων του Πλάτωνα, των έργων του Αριστοτέλη και των αρχαίων τραγικών, μαζί με κείμενα των Πατέρων της πρώτης χιλιετίας της αδιαίρετης Εκκλησίας και των Βυζαντινών λογίων.
Παράλληλα δεσπόζουν εκδόσεις ορισμένων από τις σημαντικότερες μορφές στην ιστορία της τυπογραφίας: του Άλδου Μανούτιου, του Ζαχαρία Καλλέργη, των αδελφών Γλυκήδων, των αδελφών Μαρκίδων Πούλιου, του Νικολάου Σοφιανού και του Δημητρίου του Κρητός, με τόπους έκδοσης από τη Βενετία και το Μιλάνο έως τη Φλωρεντία, την Τεργέστη και τη Βιέννη.
Ανάλογη είναι η εικόνα και για τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό. Ευγένιος Βούλγαρης, Θεόφιλος Κορυδαλλέας, Αθανάσιος Ψαλίδας, Θεόφιλος Καΐρης και Άνθιμος Γαζής είναι μόνο μερικές από τις προσωπικότητες που εκπροσωπούνται στις εκδόσεις της συλλογής. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνεται στο ιστορικό του έργου, η Χάλκη διαθέτει για τις τρεις μεγάλες περιόδους του Ελληνικού Πολιτισμού –Αρχαιότητα, Βυζάντιο και Νεοελληνική Περίοδο– ένα «πλούσιο, ζηλευτό και σχεδόν αυτοδύναμο Σπουδαστήριο».
Τα αρχέτυπα του 15ου αιώνα
Ανάμεσα στους σημαντικότερους θησαυρούς βρίσκονται πέντε σπάνιες αρχέτυπες εκδόσεις του πρώτου αιώνα της τυπογραφίας.
Παλαιότερο έντυπο της Βιβλιοθήκης είναι η Perspectiva communis του Johannes de Peckham, που τυπώθηκε στο Μιλάνο το 1482. Πρόκειται για σπάνια editio princeps ενός από τα σημαντικότερα μεσαιωνικά έργα περί οπτικής και όρασης, το οποίο χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα επί αιώνες.
Ιδιαίτερη θέση κατέχουν επίσης οι εκδόσεις του Άλδου Μανούτιου: ο Θησαυρός, Κέρας Αμαλθείας και Κήποι Αδώνιδος, οι Κωμωδίαι του Αριστοφάνη του 1498, οι Επιστολαί διαφόρων φιλοσόφων, ρητόρων, σοφιστών και το έργο του Διοσκουρίδη Περί ύλης ιατρικής, αμφότερα του 1499. Η έκδοση του Αριστοφάνη αποτελεί την πρώτη έντυπη έκδοση εννέα από τις έντεκα σωζόμενες κωμωδίες του, με επιστημονική επιμέλεια του Κρητικού λογίου Μάρκου Μουσούρου.
Μιλώντας στο real.gr, ο Μητροπολίτης Γέρων Δέρκων Απόστολος, πρόεδρος της Εφορίας της Θεολογικής Σχολής, επισημαίνει ότι η καταγραφή έφερε στην επιφάνεια βιβλία, παλαίτυπα και σπάνιες ελληνικές και ξενόγλωσσες εκδόσεις που επί χρόνια παρέμεναν ουσιαστικά άγνωστες. Ξεχωρίζει την Perspectiva communis, αλλά και δύο εκδόσεις του Άλδου Μανούτιου που δωρήθηκαν στη Βιβλιοθήκη από τον Ι. Ψυχάρη και φέρουν χρυσοποίκιλτες χειροποίητες δερμάτινες βιβλιοδεσίες.
Στα εξαιρετικής σημασίας τεκμήρια εντάσσεται ακόμη μια πολυτελής δωδεκάτομη σειρά με τα Πρακτικά των Οικουμενικών Συνόδων, η οποία μέσα από τις περιπέτειες της Ιστορίας κατέληξε στη Χάλκη. Το ιστορικό του έργου την περιγράφει ως προσκυνηματικό δώρο του Λουδοβίκου ΙΔ΄ προς τον Πανάγιο Τάφο, ενώ στην αναφορά του Μητροπολίτη Απόστολου γίνεται λόγος για έκδοση του 1714 και για χειρόγραφες αφιερωματικές επιγραφές που τη συνδέουν με τον Λουδοβίκο ΙΕ΄.
Από τις νεότερες εκδόσεις ο Μητροπολίτης αναδεικνύει και τη σπάνια σειρά Μηναίων της Κωνσταντινούπολης του 1843, επιμελημένη από την Πατριαρχική Κεντρική Εκκλησιαστική Επιτροπή και κτητορικό δώρο του ιδρυτή της Σχολής, Πατριάρχη Γερμανού Δ΄.
Οι σημειώσεις του νεαρού Βαρθολομαίου
Υπάρχουν όμως και τεκμήρια που μετατρέπουν τη μεγάλη Ιστορία σε προσωπική μαρτυρία. Σε πολλά βιβλία διασώζονται εκτενή σχόλια εκπαιδευτικών στα περιθώρια και ανάμεσα στις γραμμές, με καλλιγραφία που, όπως σημειώνουν οι υπεύθυνοι του έργου, πολλές φορές συναγωνίζεται το ίδιο το τυπωμένο κείμενο.
Ανάμεσά τους βρίσκονται και οι υπογραμμίσεις ενός νεαρού τότε σπουδαστή, του Δημητρίου Αρχοντώνη, του σημερινού Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, στην Επιστολή περί Ανεξιθρησκείας του Τζον Λοκ. Πρόκειται για ένα μικρό αλλά εξαιρετικά συμβολικό ίχνος της ζωντανής εκπαιδευτικής ιστορίας της Σχολής, ενός χώρου στον οποίο μορφώθηκαν γενιές κληρικών και στελεχών του Οικουμενικού Πατριαρχείου.
Εξίσου χαρακτηριστική της φυσιογνωμίας του Φαναρίου είναι η εντυπωσιακή πολυγλωσσία της συλλογής. Ελληνικά και λατινικά συνυπάρχουν με αραβικά, εβραϊκά, οθωμανικά, καραμανλίδικα, κυριλλικά, μεσαιωνικά γερμανικά, ρωσικά, αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά, αρμένικα και γεωργιανά. Η ποικιλία αυτή αντανακλά το πνεύμα οικουμενικότητας και διαλόγου που χαρακτηρίζει διαχρονικά το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
«Δεν διασώζουμε μόνο βιβλία. Διασώζουμε τη μνήμη»
Για τον Μητροπολίτη Γέροντα Δέρκων Απόστολο, η σημασία του εγχειρήματος υπερβαίνει κατά πολύ μια τεχνική εργασία οργάνωσης μιας βιβλιοθήκης. Η ολοκλήρωσή του, όπως τονίζει, σημαίνει τη διάσωση και ανάδειξη ενός σημαντικού τμήματος της πνευματικής και ιστορικής κληρονομιάς της Θεολογικής Σχολής.
Υλικό που για χρόνια παρέμενε ουσιαστικά κλεισμένο στα ράφια καταγράφεται, οργανώνεται και καθίσταται πολύ πιο προσιτό στην επιστημονική κοινότητα αλλά και στις επόμενες γενιές. «Δεν διασώζουμε μόνο βιβλία. Διασώζουμε τη μνήμη και τη δυνατότητα αυτή η μνήμη να γίνει γνώση για το μέλλον», υπογραμμίζει.
Και αν πρέπει να επιλεγεί ο μεγαλύτερος θησαυρός της Χάλκης, ο ίδιος αποφεύγει να κατονομάσει κάποιον συγκεκριμένο τόμο. Ο μεγαλύτερος θησαυρός είναι η ίδια η Βιβλιοθήκη, εξηγεί, καθώς κάθε βιβλίο αποτελεί μάρτυρα της ζωής, της διδασκαλίας και της πνευματικής πορείας της Σχολής.
Η ηλεκτρονική καταλογογράφηση και η ψηφιακή πρόσβαση αποκτούν έτσι ιδιαίτερη σημασία για την Ορθοδοξία και το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Ένας πνευματικός πλούτος που επί δεκαετίες μπορούσε να μελετηθεί μόνο επιτόπου στη Χάλκη αποκτά πλέον τη δυνατότητα να φθάνει σε ερευνητές, θεολόγους, ιστορικούς και μελετητές σε ολόκληρο τον κόσμο. Η Βιβλιοθήκη μετατρέπεται σε έναν ανοικτό πυρήνα έρευνας της ιστορίας της Ορθοδοξίας, του Ελληνισμού και του ίδιου του Φαναρίου.
Ν. Κακλαμάνης: Οι εθνικοί σκοποί υπερβαίνουν πρόσωπα και παρατάξεις
Αυτή ακριβώς τη θεσμική και ιστορική διάσταση του έργου αναδεικνύει και ο Πρόεδρος της Βουλής Νικήτας Κακλαμάνης. Για τον ίδιο, η συνέχισή του επί διαδοχικών κοινοβουλευτικών περιόδων αποδεικνύει στην πράξη ότι υπάρχουν «εθνικοί σκοποί που υπερβαίνουν πολιτικές παρατάξεις, πρόσωπα, ηγεσίες και διοικήσεις». Η επιστημονική καταγραφή και τεκμηρίωση περισσότερων από 47.000 τόμων, σημειώνει, δεν αποτελεί μόνο ένα μεγάλο βιβλιοθηκονομικό επίτευγμα αλλά κυρίως «πράξη ευθύνης» απέναντι σε μια ιστορική βιβλιοθήκη άρρηκτα συνδεδεμένη με την πνευματική ακτινοβολία της Χάλκης και την οικουμενική διάσταση του ελληνικού πολιτισμού.
Η ολοκλήρωση της πολυετούς προσπάθειας, σύμφωνα με τον Πρόεδρο της Βουλής, επιβεβαιώνει ταυτόχρονα τη θεσμική συνέχεια του Κοινοβουλίου και τη σταθερή δέσμευσή του στη διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς, ώστε ο βιβλιακός θησαυρός της Χάλκης να παραδοθεί στις επόμενες γενιές τεκμηριωμένος με σύγχρονα εργαλεία και, κυρίως, προσβάσιμος.
Το έργο έχει, τέλος, και έναν αναπόφευκτο συμβολισμό για το μέλλον της ίδιας της Θεολογικής Σχολής. Ο Μητροπολίτης Απόστολος συνδέει ευθέως τη διάσωση της Βιβλιοθήκης με τη διατήρηση της πνευματικής ταυτότητας και της αποστολής της Χάλκης. Η ψηφιοποίηση, σημειώνει, διαφυλάσσει την παρακαταθήκη της Σχολής, δεν μπορεί όμως να υποκαταστήσει τη ζωντανή λειτουργία της: «Η Χάλκη χρειάζεται και πάλι καθηγητές, φοιτητές, διδασκαλία και έρευνα».
Έτσι, η ολοκλήρωση ενός έργου που άρχισε πριν από δώδεκα χρόνια δεν λειτουργεί απλώς ως επίλογος μιας μεγάλης προσπάθειας διάσωσης. Αποτελεί ταυτόχρονα μια γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και στο μέλλον της Χάλκης. Γιατί, όπως σημειώνει ο Μητροπολίτης, η Βιβλιοθήκη «δεν μας θυμίζει μόνο όσα υπήρξαν· μας θυμίζει και όσα προσδοκούμε να ξαναζήσουμε στη Χάλκη».
Οι άνθρωποι του έργου
Το έργο επί τόπου υλοποιείται από πενταμελή Ομάδα Έργου, στην τρέχουσα σύνθεση της οποίας συμμετέχουν οι Λάζαρος Μπρούχιν, Κωνσταντίνος Φαρδής, Μιχαήλ Αναστασιάδης, Κωνσταντίνος Καλτσάς και Κωνσταντίνος Στέλγιας, υπό την εποπτεία και την επιστημονική καθοδήγηση της Εποπτικής Ομάδας.
Πρόεδρός της είναι ο Δρ Ιωάννης Κασσίδης, φιλόλογος-βυζαντινολόγος και υπάλληλος της Γενικής Διεύθυνσης Ηλεκτρονικής Διοίκησης, Βιβλιοθήκης και Εκδόσεων. Στην ομάδα μετέχουν ακόμη η Δρ Μαρία Καμηλάκη, φιλόλογος-γλωσσολόγος και αναπληρώτρια προϊσταμένη της ίδιας Γενικής Διεύθυνσης, ο Δρ h.c. Αγαμέμνων Τσελίκας, φιλόλογος-παλαιογράφος και πρόεδρος του Μεσογειακού Ινστιτούτου Ερευνών Παλαιογραφίας, Βιβλιολογίας και Ιστορίας των Κειμένων, και η Αλεξάνδρα Καρπέτα, φιλόλογος-καταλογογράφος και προϊσταμένη της Βιβλιοθήκης της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής Αθηνών.
Στις αποστολές στη Χάλκη και στην επιστημονική και οργανωτική υποστήριξη του έργου μετείχαν επίσης η Ελένη Λώλου, φιλόλογος-καταλογογράφος, και η Πολυξένη Βεργίνη, γραμματέας της Εποπτικής Ομάδας.